(Trương Nhân Tuấn lược dịch và chú-giải, Géopolitique de L’Indochine của Xavier Roze, nxb Economica, Nov-2000, trang 99-102.)
Tranh-chấp nầy dính-líu đến nhiều nước trong vùng, cho dầu bề mặt chỉ có hai nước: Việt-Nam và Trung-Cộng. Đây là một vấn-đề tranh-chấp gay-cấn nhất hiện nay tại vùng Đông-Nam Châu-Á. Cho đến những năm cuối của thập-niên 80, người ta ít nghe nói đến tên quần-đảo nầy, nó nằm cách khoảng giữa miền Nam VN với phía Bắc Bornéo (thuộc Mă-Lai), giữa đảo-quốc Brunei với đảo Palawan (thuộc Phi). Những ḥn đảo nhỏ cấu tạo nên quần-đảo nầy th́ không có người sinh-sống, các tàu câu cá hay tàu buôn dùng những đảo nầy để thả neo nghỉ-ngơi. Chính Trung-Hoa khởi đầu cho việc chạy đua trong vùng biển nầy sau khi dùng bạo-lực quân sự để xâm-lăng quần-đảo Hoàng-Sa của Việt-Nam vào năm 1974. Phải chờ đến sau 1975 VN mới chiếm đóng 7 đảo trên tổng số 37, trong đó Đài-Loan chiếm hai đảo lớn nhất là Itu Aba và Storm Island, diện-tích hai đảo nầy lần-lược là 0,432 Km và 0,147 Km. Riêng Trung-Cộng, mặc dầu lên tiếng đ̣i hỏi chủ-quyền toàn quần-đảo, nhưng đến năm 1987 th́ không có mặt tại đây. Cùng lúc đó Phi-Luật-Tân và Mă-Lai nhập cuộc. Từ năm 1978, sau khi khám phá có mỏ dầu hỏa, Phi chiếm đóng 7 đảo phía Đông-Bắc mà họ đă bắn tiếng đ̣i chủ-quyền, sau đó chiếm thêm một đảo nữa, đó là Commodore Reef, ở xa hơn về phía Nam mà đảo nầy Mă-Lai cũng dành chủ-quyền. Mă-Lai hành-động năm 1983, chiếm 3 đảo mà trong đó có đảo Swallow Reef, chỉ cách đảo Amboya Cay của Việt-Nam 60 cây-số, nhưng đảo nầy cũng bị Phi và Mă-Lai dành chủ-quyền. Phía VN, từ 1978 đến 1988 chiếm thêm 15 đảo nữa, tổng-cộng là 21 đảo, trong đó đảo Spratley và South West Cay được biến thành pháo-đài quân-sự. Về phía Trung-Cộng th́ đổ bộ vào các năm 1987 và 1988 lên 7 vị-trí về phía Tây và Tây-Nam, trong vùng của Việt-Nam. Một vụ chạm súng đă xăy ra giữa hải-quân hai nước, làm 3 tàu VN bị ch́m và 70 người chết. Đây là cuộc hải-chiến đầu tiên kể từ tháng 4 năm 1979, lúc hải-quân Trung-Cộng đuổi tàu chiến của Việt-Nam ở Hoàng-Sa. Năm 1992, Trung-Cộng đánh chiếm một vị-trí của VN trên Trường-sa là đảo d’Eldad Reef, tổng-số đảo chiếm đóng là 9. Trước đó không lâu, vào tháng 2 năm 1992, quốc-hội Trung-Cộng thông-qua một dự-luật về hải-phận quốc-gia, long-trọng đ̣i hỏi chủ-quyền tại toàn-bộ quần-đảo Trường-Sa. Chỉ có VN cũng nh́n-nhận chủ-quyền của ḿnh trên toàn-bộ quần-đảo nầy. Phi-Luật-Tân, Mă-Lai và Brunei sau nầy, đ̣i hỏi chủ-quyền phần ở gần với lănh-thổ xứ họ. Riêng Đài-Loan là nước đóng tại đây đầu tiên từ khi sau Thế-Chiến Thứ Hai, chính Hoa-Kỳ đă kêu-gọi Tưởng Giới Thạch kiểm-soát đảo nầy v́ trước đó đă được Nhật-Bản sử-dụng để đánh Phi-Luật-Tân và Mă-Lai. Đài-Loan xây-dựng tại Itu Aba một căn-cứ quân-sự đốn-trú tới 6.000 quân và họ cũng xây tại đây một phi-trường nhỏ dùng cho các phi-cơ vận-tải cỡ nhỏ. Những cuộc xây-dựng tương-tự ở đảo Pagasa của Phi, biến đảo nầy thành một pháo-đài pḥng-thủ với phi-đạo dài 1.200 m. Tương-tự, Việt-Nam trên đảo Spratley và Mă-Lai trên đảo Swallow Reef.
Để làm bằng cho việc đ̣i hỏi chủ-quyền, các nước Việt-Nam Mă-Lai và Phi dựa trên khoảng-cách địa-lư, trong khi Trung-Cộng th́ dựa lên lịch-sử, cho rằng từ thời xa-xưa ngư-dân và thương-buôn Trung-Hoa đă qua lại nơi nầy, thậm-chí họ c̣n nói đến dấu vết của người Đài-Loan đầu tiên sống ở đây. Phía VN cũng sử-dụng lư-lẽ như vậy và dưa ra thêm bằng-chứng về sự có mặt của người Pháp thời bảo-hộ tại đảo. Bên nào cũng ư-thức được tầm quan-trọng chiến-lược của quần-đảo bao-trùm 800.000 Km2 và tọa-lạc ngay trên hải-tŕnh ngắn nhất giữa Ấn-Độ Dương và Bắc Thái-B́nh Dương, là con đường tiếp-tế nguồn năng-lượng cho Nhật-Bản. Mặc khác, những nguồn tài-nguyên dồi-dào như phosphates trên các đảo, nodules polymétalliques ở đáy biển và nhất là những mỏ dầu và khí đốt ở phía dưới làm cho các nước tranh-chấp muốn dành những vùng nầy vào vùng kinh-tế độc-quyền của nước ḿnh. Những yếu-tố nầy đă giải-thích những hiện-tượng căng-thẳng bấy lâu nay tại vùng nầy.
Phía Nam-Dương th́ t́m cách ḥa-giải, tổ-chức những cuộc hội-thảo về Trường-Sa với những nước liên-hệ, như vào năm 1990 tại Den Pasar, Bandoeng 1991, Jogjakarta 1992 và Surabaya năm 1993. Trung-Cộng tuyên-bố, cũng như nhiều nước khác, đồng-ư cho một sự giải-quyết ḥa-b́nh, nhưng dự-trù sẽ dùng quyền sử-dụng vũ-lực để để bảo-vệ lănh-hải và những đảo của họ. Dầu vậy họ cũng đề-nghị các nước liên-hệ để qua một bên vấn-đề chủ-quyền quốc-gia để khai-thác chung những tài-nguyên ở biển Đông. Cùng lúc, Trung-Cộng nhượng-quyền khai-thác vào tháng 5 năm 1992 cho công-ty Crestone của hoa-Kỳ để khai-thác một vùng trên thềm lục-địa của Việt-Nam, chỉ cách bờ Việt-Nam có 250 Km, cách Trung-Cộng tới 800 Km, và Trung-Cộng c̣n cam-kết với công-ty nầy sẽ cho hải-quân bảo-vệ. Tháng 9 năm 1992, Trung-Cộng gởi hai tàu thăm-ḍ địa-tầng vào vịnh Bắc-Việt, là một vùng biển nội-địa, hoàn-toàn của Việt-Nam chiếu theo công-ước 1887. Lo ngại thái-độ hống-hách, bá-quyền của Trung-Cộng, ASEAN, nhân-dịp kết-thúc đại-hội thượng-đỉnh lần thứ 20 tại Ma-Ní tháng 7 năm 1992 đă ra một tuyên-cáo chung về Biển-Đông, kêu gọi các nước liên-hệ thiết-lập một hệ-thống luật-lệ để tôn-trọng lẫn nhau đồng-thời nhấn mạnh việc giải-quyết vấn-đề chủ-quyền quốc-gia bằng thương-lượng. Hiệp-Hội Các Nước Đông-Nam Á v́ sự chia rẽ nội-tại cũng như yếu-kém, chỉ đề-nghị một giải-pháp ngoại-giao và ḥa-giải đối với Trung-Cộng. Nhưng vấn-đề Trường-Sa sẽ làm cho các nước ASEAN kết-hợp lại chặt-chẽ hơn. Nam-Dương là nước luôn lo-ngại sự bành-trướng của Trung-Cộng và dường như mong đợi ở Việt-Nam như là một bức trường-thành để ngăn-chận chủ-nghĩa bành-trướng của Trung-Cộng. Khuynh-hướng nầy đă bắt đầu mạnh-mẽ, sau khi có khoảng-trống chiến-lược ở Biển-Đông thành-h́nh từ khi chiến-tranh lạnh kết-thúc.
Năm 1994, Trung-Cộng tiến thêm bước nữa trong ư-đồ lấn-đất dành biển của Việt-Nam. Bọn họ dành chủ-quyền tại mỏ dầu Thanh-Long trên thềm lục-địa của Việt-Nam, tuyên-bố tiếp theo là hợp-đồng của Việt-Nam kư với công-ty Mobil để khai-thác vùng nầy là vô giá-trị. Trung-Cộng đánh dấu v́ thế một lằn ranh không cho Việt-Nam vượt qua. Trung-Cộng cũng phản-đối không đồng-ư để vấn-đề Trường-Sa được giải-quyết tại Liên-Hiệp-Quốc. Trước đó họ cũng từ-chối việc thương-thuyết đa quốc-gia với khối ASEAN về vấn-đề nầy. Năm 1996, Việt-Nam kư với công-ty Conoco của Hoa-Kỳ một hợp-đồng khai-thác hai khu-vực trong vùng Vanguard Bank, giáp-tiếp với khu-vực mà Trung-Cộng đă kư nhượng quyền khai-thác cho công-ty Crestone. Trung-Cộng tuyên-bố là hợp-đồng nầy không có giá-trị v́ khu-vực khai-thác nằm trong vùng biển của Trung-Cộng. Năm 1997 một đụng-chạm nữa xăy ra, lúc Việt-Nam phản-đối việc xây-dựng một dàn khoan dầu của Tàu trong vùng biển của ḿnh và yêu-cầu Trung-Cộng phải dời đi cũng như những tàu chiến đi theo bảo-vệ. Lần nầy ASEAN ủng-hộ Hà-Nội. Trước sự việc nầy Trung-Cộng quyết-định dời dàn khoan đi vài tuần-lễ sau.
Vấn-đề tranh-chấp tại Trường-Sa chưa được giải-quyết và có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Trung-Cộng cho rằng Biển-Đông đương-nhiên thuộc về họ và về mặt lịch-sử, họ xem Biển-Đông như là một cái hồ của họ. V́ thế Trung-Cộng t́m mọi cách để loại Việt-Nam ra ngoài và tất-cả những vận-động của Trung-Cộng hiện nay là cố-gắng làm việc đó. Nhưng Trung-Cộng cũng đụng-chạm với những nước khác chung-quanh Biển-Đông. Một trong những đụng-chạm là ở đảo Mischief Reef, chỉ cách đảo Palawan của Phi có 150 Km, và thuộc hải-phận kinh-tế của nước nầy. Năm 1995, chính-phủ Phi-Luật-Tân đă nhận thấy rằng Trung-Cộng đă cho xây-dựng trên đảo nầy những kiến-trúc có thể thuộc về quân-sự, như trạm nghe lén hay dẫn đạo, nhưng Tàu cho đó là những nhà tạm bợ của ngư-phủ. Cuối cùng dường như không-quân của Phi đă dội bom để phá-hủy những kiến-trúc nầy.
Biển nầy người Việt-Nam gọi từ bao đời nay là Biển Đông, ta có thể so-sánh nó với Địa-Trung-Hải, v́ thế biển nầy không thể của riêng về một nước nào. V́ thế không bao giờ Trung-Cộng có thể đạt được ư-nguyện bá-quyền, xem biển nầy như là một cái hồ ở trong lănh-thổ nước họ được.